Jonkersvaart
In het zuidoosten van de gemeente Marum ligt het
lintdorp Jonkersvaart - in het Gronings:
Jonkersvoart - langs het
gelijknamige kanaal. Het dorp heeft ongeveer 260 inwoners en
is rond 1800 ontstaan. Ten zuidoosten van Jonkersvaart ligt het gehucht
Heineburen en ten noorden van Jonkersvaart het buurtschapje Willemstad.
In het
begin van de zestiende eeuw kwam het veengebied dat nu Jonkersvaart is, in bezit
van Wigbold van Ewsum uit Middelstum, die in
Aanvankelijk
betekende ‘ontginnen’ in deze streek alleen maar: weghalen wat je kunt
gebruiken! In dit geval dus turf. De werkelijke ontginning van het gebied, in de
zin van het in cultuur brengen van het land, vond plaats vanaf het midden van de
17e eeuw. Het initiatief ging eerst dan pas uit van de veenmeiers
zelf, die zich rond 1650 permanent in dit gebied vestigden.
Belangrijk
voor de vervening was het graven van het Leekster Hoofddiep in de jaren
1550-1558. Dit hoofddiep lag toen bijna een halve kilometer zuidelijker.
In het
meest zuidelijk gelegen deel ontstond Zevenhuizen, de eerste veenkolonie. Pas in
1783 is het gebied rond Zevenhuizen in kaart gebracht en krijgen we, met behulp
van oude namenlijsten, zicht op de bewoning van deze omgeving.
Behalve
veenbazen en turfstekers, verdienden ook verlaatmeesters (die de vele eenvoudige
verlaten in het Hoofddiep moesten bedienen), turfschippers en scheepsjagers hun
brood in het veen.
De Jonker
waaraan de Jonkersvaart zijn naam te danken heeft is Ferdinand Folef, baron van
Inn- en Kniphuizen, de Jonker van Nienoord.
Hij liet het kanaal Jonkersvaart, eind 18e-, begin 19e
eeuw aanleggen ter ontsluiting van het veen. Nuis en Niebert werden toen voor de
tweede keer afgesneden van ‘hun’ achterlanden.
Naar de
vrouw van de Jonker, vrouwe A.M. Graafland, is een zijtak van de Jonkersvaart,
het Graaflandsdiep, genoemd. De naam wordt tegenwoordig als Gravelandsewijk
gespeld (een wijk is een watergang die dwars op een kanaal
staat). In 1871 werd een verbinding met Friesland gemaakt, via de Wilpstervaart. Daarvoor
werd een sluis aangelegd, het Jonkersverlaat.